Sjálfbær umskipti í evrópska matvælageiranum ráðast ekki eingöngu af metnaðarfullri löggjöf eða aðgengi að nýrri tækni. Þar er einnig til staðar falið bil: munurinn á milli þeirra sjálfbærnikrafna sem Evrópa gerir og þess sem þúsundir örfyrirtækja, lítilla og meðalstórra fyrirtækja (MSMEs) í matvælageiranum geta í raun innleitt í daglegum rekstri sínum. Græni sáttmáli Evrópu (European Green Deal) markar leiðina að loftslagshlutlausu hagkerfi og stefnan Frá býli til borðs(Farm to Fork Strategy) útfærir þá stefnu í skýr markmið fyrir matvælakerfið, allt frá því að draga úr notkun og áhættu vegna efnafræðilegra varnarefna um 50% til þess að auka hlutfall lífrænt ræktaðs landbúnaðarlands í 25% fyrir árið 2030. Innleiðing þessara markmiða í framkvæmd veltur þó á getu einstaklinga, fyrirtækja og svæða til að hrinda þeim í framkvæmd, og sú geta er enn víða ófullnægjandi.
Tiltæk gögn benda til þess að hér sé um kerfislægan vanda að ræða. Innan Evrópusambandsins hafa aðeins 10,2% bænda lokið formlegri menntun í landbúnaði, en 72,3% byggja eingöngu á verklegri reynslu. Jafnframt kemur fram í verkefnisumsókn EU FOODPACT að 44% fyrirtækja í matvæla- og drykkjarvöruiðnaði telja sig skorta færni á sviði sjálfbærni og stafrænnar nýsköpunar. Á sama tíma hefur framkvæmdastjórn Evrópusambandsins bent á að um þrír af hverjum fjórum evrópskum fyrirtækjum, einkum litlum og meðalstórum fyrirtækjum, eigi erfitt með að finna starfsfólk með rétta hæfni. Sjálfbærni er því ekki eingöngu tæknilegt eða reglubundið viðfangsefni heldur fyrst og fremst áskorun sem snýr að hagnýtu námi, stjórnarháttum og stuðningskerfum.
.
Evrópsk stefnumótun og brýn viðfangsefni framundan
Græni sáttmáli Evrópu (European Green Deal) felur í sér róttæka umbreytingu með það að markmiði að gera Evrópusambandið að nútímalegu, auðlindanýtnu og samkeppnishæfu hagkerfi sem nær loftslagshlutleysi árið 2050 og dregur úr losun gróðurhúsalofttegunda um að minnsta kosti 55% fyrir árið 2030. Þessi stefna er ekki aðeins viðbót við matvælageirann heldur eitt mikilvægasta viðfangsefni hans, þar sem hún sameinar loftslagsmál, líffræðilega fjölbreytni, orkunýtingu, byggðaþróun og fæðuöryggi.
Innan þessa ramma setur stefnan Frá býli til borðs (Farm to Fork Strategy) sjálfbærni matvælakerfisins í öndvegi í grænum umskiptum Evrópu. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins bendir á að landbúnaður standi undir 10,3% af losun gróðurhúsalofttegunda innan sambandsins og að markmiðum stefnunnar verði aðeins náð með aðgerðum á fjölmörgum sviðum, þar á meðal varðandi varnarefni, næringarefni, lífræna ræktun, þekkingu, ráðgjafarþjónustu og þróun nýrrar færni. Nánar tiltekið hefur framkvæmdastjórnin sett fram það markmið að fyrir árið 2030 verði dregið úr notkun og áhættu vegna efnafræðilegra varnarefna um 50%, tap næringarefna minnkað um að minnsta kosti 50%, notkun áburðar dregin saman um að minnsta kosti 20% og að að minnsta kosti 25% landbúnaðarlands innan Evrópusambandsins verði nýtt til lífrænnar ræktunar.
Við þessa umbreytingu bætist innleiðing tilskipunarinnar um sjálfbærniskýrslugjöf fyrirtækja (Corporate Sustainability Reporting Directive – CSRD), sem hefur hækkað kröfur um upplýsingagjöf fyrirtækja um sjálfbærni í Evrópu. Þótt gildissvið tilskipunarinnar og fyrirhuguð einföldun hennar hafi verið til pólitískrar umræðu frá árinu 2025 hefur hún þegar stuðlað að auknum kröfum um rekjanleika, ESG-upplýsingar og sjálfbærnikröfur í virðiskeðjum fyrirtækja. Þessar kröfur ná óbeint einnig til smærri birgja.
Með öðrum orðum getur fyrirtæki í matvælageiranum, þótt það falli ekki formlega undir meginskyldur CSRD, í reynd þurft að uppfylla sambærilegar kröfur vegna viðskiptasambanda, fjármögnunar eða orðspors. Þessi túlkun byggir á stigvaxandi innleiðingu CSRD og þeirri reglusetningarumræðu sem hefur átt sér stað um einföldun hennar undanfarin ár.
Hvað felst í hinu dulda sjálfbærnibili?
Með hinu dulda sjálfbærnabili er átt við misræmið á milli sýnilegra markmiða – svo sem reglugerða, vottana, mælikvarða og stafrænna lausna – og þeirra ósýnilegu getuþátta sem gera fyrirtækjum kleift að uppfylla þær kröfur. Þar undir falla tími, færni, leiðtogahæfni, stjórnskipulag, skipulagsmenning og stuðningsnet. Vandinn snýst því ekki eingöngu um „skort á fjármagni“, heldur um samspil fjölmargra takmarkana sem styrkja hver aðra.
Í evrópska matvælageiranum má rekja þetta bil til að minnsta kosti sex endurtekinna orsaka. Sú fyrsta er skortur á fjármagni og mannafla, þar sem mörg fyrirtæki starfa með þröngan rekstrargrundvöll og fáa starfsmenn. Önnur orsökin er skortur á samþættri færni. Það nægir ekki lengur að kunna til verka við framleiðslu; fyrirtæki þurfa einnig að samþætta sjálfbærni, stafræna tækni, rekjanleika, innkaupastjórnun, orkumál og markaðssamskipti.
Þriðja orsökin er veik stjórnsýsla eða stjórnarhættir innan fyrirtækja, sérstaklega í örfyrirtækjum þar sem ábyrgðin hvílir oft á einum eða tveimur einstaklingum. Fjórða orsökin er misjafnt aðgengi að vottunum og öðrum staðfestingarferlum, sem geta verið kostnaðarsamir, flóknir eða illa sniðnir að þörfum smærri fyrirtækja. Fimmta orsökin er hækkandi meðalaldur atvinnugreinarinnar og takmörkuð endurnýjun kynslóða, sem hægir á innleiðingu nýrra starfshátta. Sú sjötta er skortur á fjármögnun, ekki aðeins til fjárfestinga heldur einnig til náms, rannsókna, mælinga og stöðugra umbóta.
Hvers vegna er tækni og regluverk ekki nóg?
Evrópa býr nú þegar yfir öflugri samsetningu hvata til umbreytinga: regluverki, fjármögnun, nýsköpun og sameiginlegri stefnumótun. Í stefnunni Frá býli til borðs er þó jafnframt viðurkennt að breytingar verði ekki að veruleika nema til staðar séu sérsniðin ráðgjöf, skilvirk landbúnaðarþekkingar- og nýsköpunarkerfi (AKIS), miðlun þekkingar og þróun nýrrar færni, ekki síst fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki í matvælavinnslu, smásölu og veitingaþjónustu. Með öðrum orðum viðurkennir framkvæmdastjórn Evrópusambandsins óbeint að reglur einar og sér breyti ekki starfsháttum nema þær séu studdar markvissri ráðgjöf og innleiðingu.
Tækni ein og sér er heldur ekki nægjanleg. Rekjanleikakerfi, skynjarar, gagnalausnir og gervigreind geta bætt ákvarðanatöku fyrirtækja, en raunverulegur ávinningur þeirra ræðst af því hvort fyrirtækin hafi ferla, traust, viðmið og tíma til að nýta tæknina á árangursríkan hátt. Nýlegar rannsóknir á umbreytingu matvælakerfa sýna að árangursríkar breytingar verða þegar tækninýjungar, félagslegt nám, fjölþætt stjórnun og kerfisbundinn skilningur á innbyrðis tengslum vinna saman.
Þess vegna ber ekki að líta á kerfishugsun (systems thinking) sem tímabundna stefnu heldur sem hagnýta lykilhæfni. Hún gerir fyrirtækjum kleift að skilja tengsl milli jarðvegs, orkunotkunar, innkaupa, úrgangs, atvinnu, færniþróunar og markaða og kemur þannig í veg fyrir að lausn á einu viðfangsefni skapi ný vandamál annars staðar í virðiskeðjunni.
Í þessu samhengi verður nærandi leiðtogahæfni (regenerative leadership) sérstaklega mikilvæg. Ólíkt leiðtogastíl sem einblínir eingöngu á reglufylgni eða rekstrarhagkvæmni leitast endurnýjandi leiðtogahæfni við að byggja upp fyrirtæki sem geta endurheimt vistfræðileg og samfélagsleg verðmæti, lært í samstarfi við aðra og tekið ákvarðanir með langtímasjónarmið að leiðarljósi. Innan EU FOODPACT verkefnisins er þessi nálgun nátengd kerfishugsun, vottunarkerfum og svæðisbundnu samstarfi, enda verður sjálfbærni í matvælageiranum ekki einfölduð í gátlista yfir kröfur sem þarf að uppfylla.
Virði svæðisbundinna samstarfsvettvanga fyrir fræðslu og góðra starfsvenja
Tillaga EU FOODPACT um svæðisbundna samstarfsvettvanga fyrir fræðslu er mikilvæg vegna þess að hún leitast við að bregðast við hinu falda sjálfbærnabili þar sem það birtist í raun – á svæðunum sjálfum, innan smærri fyrirtækja og á mörkum fræðslu, markaðar og opinberrar stefnumótunar. Verkefnið stefnir að því að styðja að minnsta kosti 350 örfyrirtæki, lítil og meðalstór fyrirtæki (MSMEs) í matvælageiranum, skapa varanleg tækifæri til náms fyrir um 600 fullorðna þátttakendur og stuðla að innleiðingu sjálfbærnistaðla eða vottana hjá að minnsta kosti 30 fyrirtækjum. Þetta verður gert með nálgun sem byggir á kerfishugsun, endurnýjandi leiðtogahæfni og markvissu samstarfi.
Hugsanlegt virði þessarar nálgunar er mikið af þremur meginástæðum. Í fyrsta lagi færir hún fræðslu nær raunverulegum viðfangsefnum fyrirtækja, svo sem orkukostnaði, úrgangsstjórnun, innkaupum, vottunum, markaðssamskiptum og kröfum viðskiptavina. Í öðru lagi gerir hún sjálfbærni að ferli sem fyrirtæki vinna með í samvinnu við aðra, fremur en að hún felist eingöngu í því að nálgast eða tileinka sér fræðsluefni. Í þriðja lagi stuðlar hún að uppbyggingu svokallaðra mjúkra innviða með því að tengja saman fyrirtæki, viðskiptaráð, fræðsluaðila, opinbera aðila, vottunaraðila og nærsamfélög. Þessi nálgun samræmist vel áherslum stefnunnar Frá býli til borðs um þekkingarmiðlun, samstarf og ráðgjafarþjónustu.
Sem dæmi um hvetjandi starfshætti vísar verkefnið til leiða sem tengjast vottunarkerfum sem eru aðlöguð að þörfum og aðstæðum hvers svæðis, svo sem CCPAE í Katalóníu og Travelife á Íslandi. Þessar fyrirmyndir eru ekki settar fram sem markmið í sjálfu sér heldur sem verkfæri til að skipuleggja ferla, staðfesta umbætur og tengja sjálfbærni betur við markaðinn. Jafnframt ber að hafa í huga að hér er um að ræða nýjar og þróunarhæfar starfsaðferðir og að enn liggja ekki fyrir sambærileg áhrifamat á evrópskum mælikvarða.
Hindranir, lausnir og hagnýtar ráðleggingar
Eftirfarandi tafla dregur saman meginniðurstöður greinarinnar. Hún sýnir að helsta áskorunin í sjálfbærni er ekki skortur á stefnumótun eða metnaði, heldur skortur á viðeigandi stuðningi sem brúar bilið á milli krafna og getu fyrirtækja. Samantektin byggir bæði á stefnumörkun Evrópusambandsins og nálgun EU FOODPACT verkefnisins.
Helstu hindranir
Tillögur að lausnum
Ábyrgir aðilar
Skortur á tíma og fjármagni hjá litlum og meðalstórum fyrirtækjum
Sveigjanlegar námsleiðir, örvottanir (micro-credentials) og tækniaðstoð innan fyrirtækja
Fyrirtæki, svæðisbundnir samstarfsvettvangar fyrir fræðslu, viðskiptaráð og starfsmenntastofnanir (VET)
Skortur á grænni og stafrænni færni
Þjálfun sem byggir á raunverulegum verkefnum og jafningjafræðslu
Fræðsluaðilar, svæðisbundnir samstarfsvettvangar fyrir fræðslu og fagfélög atvinnugreina
Veikir innri stjórnarhættir
Einföld verkfæri til forgangsröðunar, lágmarksviðmið og stigskipt innleiðingaráætlanir
Stjórnendur fyrirtækja, ráðgjafar og verkefnastjórar
Flókin vottunarferli
Frummat, stigvaxandi stuðningur og sameiginleg innkaup á vottunarþjónustu
Viðskiptaráð, svæðisbundnir samstarfsvettvangar fyrir fræðslu og svæðisbundin stjórnvöld
Hækkandi meðalaldur og takmörkuð endurnýjun kynslóða
Kynslóðatengdar áætlanir, dreifð leiðtogahæfni og aðgerðir til að laða ungt fólk að greininni
Stjórnvöld, samtök landbúnaðarins og fræðslustofnanir
Sundurleit þróun milli svæða
Svæðisbundnir samstarfsvettvangar fyrir fræðslu sem tengjast AKIS-kerfum, staðbundinni nýsköpun og gagnkvæmu námi milli svæða
Opinberir aðilar og verkefni á borð við EU FOODPACT
Fyrir örfyrirtæki, lítil og meðalstór fyrirtæki er meginráðleggingin að hefja umbreytinguna með þriggja þrepa áætlun sem byggir á grunnreglufylgni, aukinni rekstrarhagkvæmni og markaðslegri aðgreiningu. Fyrir fræðsluaðila felst forgangsverkefnið í því að færa áhersluna frá almennri fræðslu yfir í nám sem tengist raunverulegum ákvörðunum í daglegum rekstri fyrirtækja. Fyrir verkefnastjóra, þar á meðal stjórnendur EU FOODPACT, verður lykilatriði að mæla ekki aðeins fjölda þátttakenda heldur einnig hvort raunveruleg geta fyrirtækja til að taka upplýstar ákvarðanir, efla samstarf og viðhalda umbótum til lengri tíma aukist.
Opnar spurningar og helstu heimildir
Enn eru ýmsar spurningar sem vert er að ræða frekar. Hvernig er hægt að koma í veg fyrir að vottunarkerfi verði að óhóflegu stjórnsýslulegu álögum fyrir smærri fyrirtæki? Hvaða lágmarks sjálfbærnivísar nýtast í raun örfyrirtækjum í matvælageiranum? Hvernig er hægt að fjármagna nám og færniþróun, en ekki eingöngu fjárfestingar? Og hvernig tryggjum við að græn og stafræn umskipti leiði ekki til aukinnar jaðarsetningar eldri dreifbýlissvæða? Þessar spurningar draga ekki úr mikilvægi sjálfbærniáætlunarinnar – þvert á móti gera þær hana markvissari og raunhæfari.
Helstu heimildir
Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins. The European Green Deal.
Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins. A Farm to Fork Strategy for a fair, healthy and environmentally-friendly food system COM(2020) 381 final.
Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD) og síðari umræða um einföldun regluverksins.
Kaiser, Cretella, Scherer og Lam. Transformation of food systems from systems thinking and democratic governance.
Van der Linden, Meinders, van Nes og de Vries. Methodologies for intervening in complex food systems.
Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og framkvæmdastjórar ESB um skort á hæfni og menntun vinnuafls í evrópskum fyrirtækjum.