Η βιώσιμη μετάβαση του Eυρωπαϊκού αγροδιατροφικού τομέα δεν εμποδίζεται μόνο από τις ρυθμιστικές απαιτήσεις ή από τη διαθεσιμότητα της τεχνολογίας. Υπάρχει ένα κρυφό χάσμα: η απόσταση μεταξύ των απαιτήσεων της Ευρώπης όσον αφορά τη βιωσιμότητα και αυτού που μπορούν πράγματι να εφαρμόσουν χιλιάδες ΜΜΕ και μικροεπιχειρήσεις του αγροδιατροφικού τομέα στις καθημερινές τους δραστηριότητες. Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία χαράσσει την πορεία προς μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία, ενώ η στρατηγική «Από το αγρόκτημα στο τραπέζι» μετατρέπει αυτή την πορεία σε συγκεκριμένους στόχους για το σύστημα διατροφής, από τη μείωση της χρήσης και του κινδύνου των χημικών φυτοφαρμάκων κατά 50 % έως την επίτευξη ποσοστού 25 % βιολογικών γεωργικών εκτάσεων έως το 2030. Ωστόσο, η πρακτική εφαρμογή εξαρτάται από ανθρώπινες, οργανωτικές και εδαφικές ικανότητες που σήμερα παραμένουν ανεπαρκείς.
Τα διαθέσιμα στοιχεία υποδηλώνουν ένα διαρθρωτικό πρόβλημα. Στην ΕΕ, μόνο το 10,2 % των διαχειριστών γεωργικών εκμεταλλεύσεων έχει λάβει πλήρη γεωργική κατάρτιση, ενώ το 72,3 % βασίζεται αποκλειστικά στην πρακτική εμπειρία· επιπλέον, η πρόταση του EU FOODPACT αναφέρει ότι το 44 % των επιχειρήσεων στον τομέα των τροφίμων και των ποτών επισημαίνει ελλείψεις δεξιοτήτων στους τομείς της βιωσιμότητας και της ψηφιακής καινοτομίας. Παράλληλα, η Επιτροπή έχει αναγνωρίσει ότι τα τρία τέταρτα των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων, ιδίως των ΜΜΕ, αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην εξεύρεση προσωπικού με τις κατάλληλες δεξιότητες. Η βιωσιμότητα, επομένως, δεν αποτελεί μόνο τεχνική ή ρυθμιστική πρόκληση: είναι, πάνω απ’ όλα, μια πρόκληση που αφορά την εφαρμοσμένη μάθηση, τη διακυβέρνηση και την υποστήριξη.
Το Ευρωπαϊκό πλαίσιο και η επείγουσα φύση της παρούσας συγκυρίας
Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία ορίζει μια ριζική μεταμόρφωση: τη μετατροπή της ΕΕ σε μια σύγχρονη, αποδοτική ως προς τους πόρους και ανταγωνιστική οικονομία, με κλιματική ουδετερότητα έως το 2050 και μείωση των εκπομπών κατά τουλάχιστον 55 % έως το 2030. Το πλαίσιο αυτό δεν είναι δευτερεύον για τον αγροδιατροφικό τομέα· αποτελεί έναν από τους πιο ευαίσθητους τομείς εφαρμογής του, καθώς συνδυάζει το κλίμα, τη βιοποικιλότητα, την ενέργεια, την εδαφική συνοχή και την επισιτιστική ασφάλεια.
Στο πλαίσιο αυτό, η στρατηγική «Από το αγρόκτημα στο τραπέζι» θέτει τη βιωσιμότητα του συστήματος διατροφής στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής μετάβασης. Η ίδια η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι η γεωργία ευθύνεται για το 10,3% των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου της ΕΕ και ότι η στρατηγική απαιτεί δράση, μεταξύ άλλων, στους τομείς των φυτοφαρμάκων, των θρεπτικών ουσιών, της βιολογικής γεωργίας, της γνώσης, των συμβουλευτικών υπηρεσιών και των νέων δεξιοτήτων. Συγκεκριμένα, η Επιτροπή έθεσε ως στόχο τη μείωση κατά 50% της χρήσης και του κινδύνου των χημικών φυτοφαρμάκων, τη μείωση των απωλειών θρεπτικών ουσιών κατά τουλάχιστον 50% και τη μείωση της χρήσης λιπασμάτων κατά τουλάχιστον 20% έως το 2030, ενώ επιδιώκει επίσης τουλάχιστον το 25% των γεωργικών εκτάσεων της ΕΕ να καλύπτεται από βιολογική παραγωγή.
Σε αυτή την πίεση για μετασχηματισμό προστίθεται η CSRD, η οποία έχει ανεβάσει τον πήχη για την εταιρική αναφορά βιωσιμότητας στην Ευρώπη και, αν και η εφαρμογή και η απλοποίησή της παραμένουν αντικείμενο πολιτικής συζήτησης από το 2025, προωθεί ήδη μια κουλτούρα ιχνηλασιμότητας, δεδομένων ESG και απαιτήσεων για την αλυσίδα αξίας, η οποία επηρεάζει έμμεσα και τους μικρότερους προμηθευτές. Με άλλα λόγια: ακόμη και όταν μια ΜΜΕ του αγροδιατροφικού τομέα δεν εμπίπτει τυπικά στο κύριο πεδίο εφαρμογής της υποβολής εκθέσεων, αρχίζει να εμπίπτει de facto λόγω εμπορικών, οικονομικών ή φήμης πιέσεων. Αυτή η ερμηνεία αποτελεί λογικό συμπέρασμα από την προοδευτική εφαρμογή της CSRD και την πρόσφατη ρυθμιστική συζήτηση σχετικά με την απλοποίησή της.
Τι είναι το «κρυφό χάσμα»;
Ονομάζουμε «κρυφό χάσμα βιωσιμότητας» την αναντιστοιχία μεταξύ των ορατών στόχων (κανόνες, πιστοποιήσεις, δείκτες, ψηφιακές πλατφόρμες) και των αόρατων ικανοτήτων (χρόνος, δεξιότητες, ηγεσία, δομές λήψης αποφάσεων, οργανωτική κουλτούρα, δίκτυα υποστήριξης) που καθιστούν δυνατή την επίτευξή τους. Δεν πρόκειται απλώς για την «έλλειψη πόρων», αλλά για έναν συνδυασμό περιορισμών που αλληλοενισχύονται.
Στον ευρωπαϊκό αγροδιατροφικό τομέα, αυτό το κενό οφείλεται σε τουλάχιστον έξι επαναλαμβανόμενες αιτίες. Η πρώτη είναι η έλλειψη πόρων: πολλές επιχειρήσεις λειτουργούν με στενά περιθώρια κέρδους και περιορισμένο προσωπικό. Η δεύτερη είναι η έλλειψη υβριδικών δεξιοτήτων: δεν αρκεί να γνωρίζει κανείς πώς να παράγει· πρέπει να ενσωματωθούν η βιωσιμότητα, η ψηφιοποίηση, η ιχνηλασιμότητα, οι προμήθειες, η ενέργεια και η εμπορική αφήγηση. Το τρίτο είναι η αδυναμία της διακυβέρνησης, ειδικά στις μικροεπιχειρήσεις, όπου σχεδόν όλα βαρύνουν ένα ή δύο άτομα. Το τέταρτο είναι η άνιση πρόσβαση σε συστήματα πιστοποίησης και επικύρωσης, τα οποία μπορεί να είναι δαπανηρά, περίπλοκα ή ανεπαρκώς προσαρμοσμένα στις μικρές δομές. Το πέμπτο είναι η γήρανση και η περιορισμένη ανανέωση των γενεών, που επιβραδύνουν την υιοθέτηση νέων πρακτικών. Το έκτο είναι η χρηματοδότηση, όχι μόνο για επενδύσεις, αλλά και για μάθηση, δοκιμές, μετρήσεις και διορθώσεις.
Γιατί η τεχνολογία και η νομοθεσία δεν αρκούν
Η Ευρώπη διαθέτει ήδη έναν ισχυρό συνδυασμό μέσων: κανονιστική ρύθμιση, χρηματοδότηση, καινοτομία και κοινούς στόχους. Ωστόσο, το ίδιο το κείμενο της πρωτοβουλίας «Από το αγρόκτημα στο τραπέζι» αναγνωρίζει ότι η αλλαγή απαιτεί προσαρμοσμένες συμβουλευτικές υπηρεσίες, αποτελεσματικά συστήματα AKIS, ανταλλαγή γνώσεων και νέες δεξιότητες, μεταξύ άλλων και για τις ΜΜΕ στους τομείς της μεταποίησης, του λιανικού εμπορίου και της εστίασης. Με άλλα λόγια, η Επιτροπή παραδέχεται σιωπηρά ότι οι κανόνες, χωρίς τη μεσολάβηση κατάλληλων φορέων, δεν οδηγούν από μόνοι τους σε μετασχηματισμό.
Ούτε η τεχνολογία αρκεί από μόνη της. Οι πλατφόρμες ιχνηλασιμότητας, οι αισθητήρες, τα εργαλεία δεδομένων ή τα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να βελτιώσουν τη λήψη αποφάσεων, αλλά ο αντίκτυπός τους εξαρτάται από την ύπαρξη διαδικασιών, εμπιστοσύνης, κριτηρίων και χρόνου για την ορθή χρήση τους. Η πρόσφατη βιβλιογραφία σχετικά με τη μεταμόρφωση των συστημάτων διατροφής επιμένει ότι οι αποτελεσματικές αλλαγές συμβαίνουν όταν συνδυάζονται η τεχνική καινοτομία, η κοινωνική μάθηση, η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση και μια συστημική ανάλυση των αλληλεξαρτήσεων. Γι’ αυτό η συστημική σκέψη δεν πρέπει να θεωρείται απλώς μια τάση, αλλά μια πρακτική ικανότητα: βοηθά στη σύνδεση του εδάφους, της ενέργειας, των προμηθειών, των αποβλήτων, της απασχόλησης, της κατάρτισης και της αγοράς, αποτρέποντας τις επιχειρήσεις από το να επιλύουν ένα πρόβλημα δημιουργώντας τρία νέα.
Εδώ ακριβώς η αναγεννητική ηγεσία αποκτά νόημα. Σε σύγκριση με μια ηγεσία που εστιάζει αποκλειστικά στη συμμόρφωση ή στην αποδοτικότητα, η αναγεννητική ηγεσία επιδιώκει να δημιουργήσει οργανισμούς ικανούς να αποκαθιστούν την οικολογική και κοινωνική αξία, να μαθαίνουν από άλλους φορείς και να λαμβάνουν αποφάσεις με μακροπρόθεσμο ορίζοντα. Στο πλαίσιο του έργου EU FOODPACT, η προσέγγιση αυτή φαίνεται να συνδέεται με τη συστημική σκέψη, την πιστοποίηση και την εδαφική συνεργασία, ακριβώς επειδή η βιωσιμότητα του αγροδιατροφικού τομέα δεν μπορεί να περιοριστεί σε έναν κατάλογο κριτηρίων.
Η σημασία των Κοινοτικών Κέντρων Διατροφικής Εκπαίδευσης και των εμπνευσμένων πρακτικών
Η πρόταση του EU FOODPACT για τα Κοινοτικά Κέντρα Διατροφικής Εκπαίδευσης είναι σημαντική, καθώς επιχειρεί να καλύψει το κενό εκεί όπου πραγματικά υπάρχει: στην περιφέρεια, στις μικρές επιχειρήσεις και στο σημείο συνάντησης μεταξύ κατάρτισης, αγοράς και δημόσιας πολιτικής. Το έργο σχεδιάζει να υποστηρίξει τουλάχιστον 350 ΜΜΕ του αγροδιατροφικού τομέα, να ενεργοποιήσει μοντέλα δια βίου μάθησης για περίπου 600 ενήλικες και να προωθήσει την υιοθέτηση προτύπων βιωσιμότητας ή πιστοποιήσεων σε τουλάχιστον 30 ΜΜΕ, μέσω μιας προσέγγισης που βασίζεται στη συστημική σκέψη, την αναγεννητική ηγεσία και τη στρατηγική συνεργασία.
Η δυνητική αξία του είναι υψηλή για τρεις λόγους. Πρώτον, επειδή φέρνει την εκπαίδευση πιο κοντά στο πραγματικό πρόβλημα: το ενεργειακό κόστος, τα απόβλητα, τις προμήθειες, την πιστοποίηση, το εμπορικό μήνυμα ή τις απαιτήσεις των πελατών. Δεύτερον, επειδή μετατρέπει τη βιωσιμότητα σε μια συνοδευόμενη πρακτική και όχι σε μια απλή μεταφόρτωση περιεχομένου. Και τρίτον, επειδή καθιστά δυνατή τη δημιουργία «ήπιας υποδομής»: δικτύων μεταξύ επιχειρήσεων, εμπορικών επιμελητηρίων, εκπαιδευτικών κέντρων, διοικητικών φορέων, φορέων πιστοποίησης και τοπικών κοινοτήτων. Η προσέγγιση αυτή ταιριάζει πολύ καλά με την έμφαση που δίνει η πρωτοβουλία «Από το αγρότημα στο τραπέζι» στη γνώση, την ανταλλαγή και τις συμβουλευτικές υπηρεσίες.
Ως παραδείγματα εμπνευσμένων πρακτικών, το έργο αναφέρει μηχανισμούς που συνδέονται με πιστοποιήσεις προσαρμοσμένες στο εκάστοτε πλαίσιο, όπως το CCPAE στην Καταλονία ή το Travelife στην Ισλανδία, και τις παρουσιάζει όχι ως αυτοσκοπούς, αλλά ως μοχλούς για την οργάνωση διαδικασιών, τη νομιμοποίηση βελτιώσεων και τη σύσφιξη της σχέσης μεταξύ βιωσιμότητας και αγοράς. Πρέπει ωστόσο να υπογραμμιστεί ότι οι αναφορές αυτές αφορούν αναδυόμενες πρακτικές και δεν έχουν ακόμη οδηγήσει σε συγκρίσιμες αξιολογήσεις επιπτώσεων σε ευρωπαϊκή κλίμακα.
Εμπόδια, λύσεις και πρακτικές συστάσεις
Ο παρακάτω πίνακας συνοψίζει το βασικό συμπέρασμα του άρθρου: η βιωσιμότητα δεν αποτυγχάνει λόγω έλλειψης διαλόγου, αλλά λόγω έλλειψης κατάλληλων μηχανισμών διαμεσολάβησης μεταξύ απαιτήσεων και δυνατοτήτων. Η σύνθεση αυτή ενσωματώνει στοιχεία από το ευρωπαϊκό πλαίσιο και από το πρόγραμμα EU FOODPACT.
Κύριο εμπόδιο
Προτεινόμενη λύση
Υπεύθυνος παράγοντας
Έλλειψη χρόνου και πόρων στις ΜΜΕ
Αρθρωτά προγράμματα κατάρτισης, μικροπιστοποιήσεις και τεχνική υποστήριξη εντός της επιχείρησης
ΜΜΕ, κόμβοι, εμπορικά επιμελητήρια, κέντρα επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης
Έλλειψη δεξιοτήτων στον τομέα της πράσινης και της ψηφιακής τεχνολογίας
Εκπαίδευση που υλοποιείται μέσω πραγματικών προκλήσεων και καθοδήγησης από ομοτίμους
Εκπαιδευτές, κόμβοι, κλαδικές ενώσεις
Αδύναμη εσωτερική διακυβέρνηση
Απλά εργαλεία καθορισμού προτεραιοτήτων, ελάχιστοι δείκτες και σταδιακοί χάρτες πορείας
Διοίκηση ΜΜΕ, σύμβουλοι, διαχειριστές έργων
Πολυπλοκότητα των πιστοποιήσεων
Προ-διάγνωση, σταδιακή υποστήριξη και συλλογική προμήθεια υπηρεσιών πιστοποίησης
Επιμελητήρια, κόμβοι, περιφερειακές διοικήσεις
Γήρανση και ανεπαρκής γενεακή ανανέωση
Διαγενεακά προγράμματα, κατανεμημένη ηγεσία και προσέλκυση νέων ταλέντων
Διοικητικές υπηρεσίες, γεωργικές οργανώσεις, εκπαιδευτικά κέντρα
Εδαφικός κατακερματισμός
Κοινοτικά κέντρα συνδεδεμένα με το AKIS, τοπική καινοτομία και ανταλλαγή γνώσεων μεταξύ περιοχών
Δημόσιες αρχές και προγράμματα όπως το EU FOODPACT
Για τις ΜΜΕ, η βασική σύσταση είναι να ξεκινήσουν με ένα πρόγραμμα μετάβασης που θα περιλαμβάνει τρία επίπεδα: βασική συμμόρφωση, επιχειρησιακή αποδοτικότητα και διαφοροποίηση στην αγορά. Για τους εκπαιδευτές, προτεραιότητα αποτελεί η εγκατάλειψη της αφηρημένης εκπαίδευσης και ο σχεδιασμός μαθημάτων που συνδέονται με τις καθημερινές επιχειρηματικές αποφάσεις. Για τους διαχειριστές έργων, συμπεριλαμβανομένης της διακυβέρνησης του προγράμματος EU FOODPACT, το κλειδί θα είναι να μετρηθεί όχι μόνο ο αριθμός των συμμετεχόντων, αλλά και ο βαθμός στον οποίο μεταβάλλεται η πραγματική ικανότητα λήψης αποφάσεων, συνεργασίας και διατήρησης των βελτιώσεων με την πάροδο του χρόνου.
Ανοιχτά ζητήματα και παραπομπές προτεραιότητας
Παραμένουν ερωτήματα που αξίζουν να συζητηθούν. Πώς μπορούμε να αποτρέψουμε τις πιστοποιήσεις από το να μετατραπούν σε οπισθοδρομικό γραφειοκρατικό βάρος για τις μικρές επιχειρήσεις; Ποιοι ελάχιστοι δείκτες βιωσιμότητας είναι πραγματικά χρήσιμοι για μια μικροεπιχείρηση του αγροδιατροφικού τομέα; Πώς μπορεί να χρηματοδοτηθεί η μάθηση, και όχι μόνο οι επενδύσεις; Και πώς διασφαλίζουμε ότι η πράσινη και ψηφιακή μετάβαση δεν θα επιταχύνει τον αποκλεισμό των γηράσκων αγροτικών περιοχών; Αυτά τα ερωτήματα δεν αποδυναμώνουν την ατζέντα της βιωσιμότητας· την καθιστούν πιο σοβαρή.
Παραπομπές προτεραιότητας
Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία.
Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στρατηγική «Από το αγρόκτημα στο τραπέζι» για ένα δίκαιο, υγιεινό και φιλικό προς το περιβάλλον σύστημα διατροφής COM(2020) 381 τελικό.
Οδηγία για την υποβολή εκθέσεων εταιρικής βιωσιμότητας και η επακόλουθη συζήτηση για την απλοποίησή της.
Kaiser, Cretella, Scherer και Lam. Ο μετασχηματισμός των συστημάτων διατροφής με βάση τη συστημική σκέψη και τη δημοκρατική διακυβέρνηση.
Van der Linden, Meinders, van Nes και de Vries. Μεθοδολογίες για την παρέμβαση σε σύνθετα συστήματα τροφίμων.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και οι Επίτροποι της ΕΕ σχετικά με την έλλειψη δεξιοτήτων και την κατάρτιση στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις.